Ung thư hạch: Dấu hiệu, Nguyên nhân, Điều trị, Ăn gì và Kiêng gì?

Ung thư hạch, hay còn gọi là lymphoma, là một trong những loại ung thư về máu phổ biến. Khi nghe đến chẩn đoán này, nhiều người thường cảm thấy lo lắng và hoang mang. Tuy nhiên, một sự thật quan trọng là y học hiện đại đã có những bước tiến vượt bậc, biến nhiều loại ung thư hạch trở thành bệnh lý có thể điều trị thành công với tỷ lệ chữa khỏi rất cao. Việc trang bị kiến thức đầy đủ để nhận biết sớm các dấu hiệu, hiểu rõ về bệnh và các phương pháp điều trị, dinh dưỡng hỗ trợ chính là vũ khí mạnh mẽ nhất giúp người bệnh và gia đình vững vàng hơn trên hành trình này.

Ung thư hạch là gì và hoạt động như thế nào?

Để hiểu về ung thư hạch, trước hết chúng ta cần tìm hiểu về hệ thống mà nó tấn công: hệ bạch huyết.

Hệ bạch huyết – “hệ thống an ninh” của cơ thể

Hãy hình dung hệ bạch huyết giống như một mạng lưới an ninh và xử lý chất thải phức tạp của cơ thể. Nó bao gồm các cơ quan và mô như hạch bạch huyết, lá lách, tuyến ức, tủy xương và các mạch bạch huyết. Hệ thống này có hai vai trò chính:

1. Vận chuyển và lọc dịch: Nó giúp thu thập dịch thừa, chất thải và các tác nhân lạ (như vi khuẩn, virus) từ các mô trong cơ thể.
2. Miễn dịch: Đây là “nhà” của các tế bào miễn dịch, đặc biệt là tế bào lympho (lymphocytes). Các tế bào lympho là những “người lính” tuần tra, giúp cơ thể chống lại nhiễm trùng.

Có hai loại tế bào lympho chính là tế bào lympho B (B-cells) và tế bào lympho T (T-cells).

Khi tế bào lympho trở nên bất thường

Ung thư hạch xảy ra khi một trong các tế bào lympho này bị đột biến và trở nên ác tính. Thay vì chết đi theo chu trình tự nhiên, chúng bắt đầu nhân lên một cách không kiểm soát. Những tế bào lympho bất thường này không còn thực hiện chức năng miễn dịch mà tích tụ lại, thường là ở trong các hạch bạch huyết, gây ra tình trạng sưng hạch. Chúng cũng có thể tích tụ ở các cơ quan khác của hệ bạch huyết như lá lách, tủy xương hoặc thậm chí lan ra ngoài hệ bạch huyết đến các cơ quan khác.

Phân loại ung thư hạch: Hodgkin và không-Hodgkin

Ung thư hạch không phải là một bệnh duy nhất mà là một nhóm lớn các bệnh ung thư của hệ bạch huyết. Chúng được chia thành hai nhóm chính với đặc điểm và hướng điều trị khác nhau.

Ung thư hạch Hodgkin (Hodgkin Lymphoma)

Đây là loại ít phổ biến hơn. Đặc điểm nhận dạng chính của ung thư hạch Hodgkin là sự hiện diện của một loại tế bào khổng lồ, bất thường gọi là tế bào Reed-Sternberg khi quan sát dưới kính hiển vi.

• Đặc điểm: Bệnh thường xuất phát từ một nhóm hạch (ví dụ như hạch vùng cổ) và sau đó có xu hướng lây lan một cách tuần tự và có trật tự sang các nhóm hạch lân cận.
• Tiên lượng: Do có đường lây lan dễ dự đoán, ung thư hạch Hodgkin được xem là một trong những loại ung thư có khả năng chữa khỏi cao nhất hiện nay, đặc biệt khi được phát hiện sớm.

Ung thư hạch không-Hodgkin (Non-Hodgkin Lymphoma – NHL)

Đây là một thuật ngữ chung bao gồm tất cả các loại ung thư hạch khác không có tế bào Reed-Sternberg. NHL phổ biến hơn nhiều so với Hodgkin và có hơn 60 phân loại phụ khác nhau. Chúng được chia thành hai nhóm lớn dựa trên tốc độ phát triển:

• NHL phát triển chậm (Indolent): Các khối u phát triển từ từ trong nhiều năm, ban đầu có thể không cần điều trị ngay mà chỉ cần theo dõi. Ví dụ phổ biến là u lympho thể nang (Follicular Lymphoma).
• NHL phát triển nhanh (Aggressive): Các khối u phát triển nhanh chóng và gây ra các triệu chứng rầm rộ, cần phải điều trị ngay lập tức. Tuy nhiên, nhiều loại trong nhóm này lại đáp ứng rất tốt với hóa trị và có khả năng chữa khỏi cao. Ví dụ phổ biến nhất là u lympho tế bào B lớn lan tỏa (Diffuse Large B-cell Lymphoma – DLBCL).

10 dấu hiệu ung thư hạch bạn cần nhận biết sớm

Các dấu hiệu của ung thư hạch có thể đa dạng, từ những biểu hiện tại chỗ đến các triệu chứng toàn thân.

1. Sưng hạch bạch huyết không đau

Đây là dấu hiệu phổ biến và điển hình nhất. Bạn có thể tự sờ thấy một hoặc nhiều cục hạch nổi lên ở các vị trí như cổ, nách, hoặc bẹn. Đặc điểm của hạch do lymphoma thường là:

• Không đau khi sờ nắn.
• Cảm giác chắc, dai như cục tẩy.
• Có thể di động hoặc dính vào các mô xung quanh. Bất kỳ hạch nào sưng to kéo dài trên 2-4 tuần mà không có nguyên nhân nhiễm trùng rõ ràng đều cần được bác sĩ kiểm tra.

2. Sốt kéo dài không rõ nguyên nhân

Người bệnh có thể bị sốt nhẹ hoặc sốt cao, đến rồi đi trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần mà không tìm ra lý do như cảm cúm hay nhiễm trùng thông thường.

3. Đổ mồ hôi trộm đẫm vào ban đêm

Đây là một triệu chứng rất đặc hiệu. Người bệnh bị đổ mồ hôi nhiều đến mức có thể làm ướt đẫm quần áo và ga giường, ngay cả khi phòng ngủ mát mẻ.

4. Sụt cân không chủ đích

Sụt giảm hơn 10% trọng lượng cơ thể trong vòng 6 tháng mà không phải do ăn kiêng hay tăng cường tập luyện.

Lưu ý: Ba triệu chứng Sốt, Đổ mồ hôi đêm và Sụt cân được gọi chung là “các triệu chứng B”. Sự hiện diện của chúng có thể cho thấy bệnh đang hoạt động mạnh hơn và là một yếu tố quan trọng trong việc tiên lượng và lựa chọn phác đồ điều trị.

5. Mệt mỏi, suy nhược dai dẳng

Cảm giác mệt mỏi cực độ, kiệt sức không thuyên giảm dù đã nghỉ ngơi. Nguyên nhân là do các tế bào ung thư tiêu thụ nhiều năng lượng và giải phóng ra các chất hóa học (cytokines) gây mệt mỏi.

6. Ngứa da toàn thân

Một số bệnh nhân lymphoma bị ngứa dữ dội trên khắp cơ thể mà không có phát ban hay tổn thương da rõ ràng. Tình trạng này cũng được cho là do các cytokines mà tế bào ung thư tiết ra.

7. Ho, khó thở hoặc đau ngực

Các triệu chứng này xảy ra khi các hạch bạch huyết ở vùng trung thất (khoang giữa lồng ngực) sưng to, chèn ép vào khí quản, phế quản hoặc các mạch máu lớn.

8. Cảm giác đầy bụng, chướng bụng

Khi ung thư hạch ảnh hưởng đến các hạch ở ổ bụng hoặc làm cho lá lách, gan to ra, người bệnh có thể cảm thấy chướng bụng, nhanh no, hoặc đau tức vùng bụng trên bên trái (vị trí của lách).

9. Đau nhức xương

Nếu ung thư hạch phát triển trong tủy xương, nó có thể gây ra các cơn đau sâu bên trong xương.

10. Các nốt sần hoặc phát ban trên da

Một số loại u lympho không Hodgkin hiếm gặp có thể bắt đầu ở da, gây ra các mảng da đỏ, ngứa, hoặc các nốt sần nổi lên.

Nguyên nhân và các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh

Nguyên nhân chính xác gây ra đột biến tế bào lympho vẫn chưa được làm rõ. Tuy nhiên, một số yếu tố sau đây đã được chứng minh là làm tăng nguy cơ mắc ung thư hạch:

• Suy giảm hệ miễn dịch: Đây là yếu tố nguy cơ hàng đầu. Những người có hệ miễn dịch bị suy yếu do nhiễm HIV/AIDS, do dùng thuốc ức chế miễn dịch sau ghép tạng, hoặc mắc các bệnh tự miễn (như viêm khớp dạng thấp, lupus) có nguy cơ cao hơn.
• Nhiễm một số loại virus và vi khuẩn: Virus Epstein-Barr (EBV, gây bệnh tăng bạch cầu đơn nhân) có liên quan chặt chẽ đến một số loại lymphoma. Vi khuẩn Helicobacter pylori (gây viêm loét dạ dày) là yếu tố nguy cơ của một loại lymphoma dạ dày hiếm gặp.
• Tuổi tác: Nguy cơ mắc ung thư hạch tăng theo tuổi, đặc biệt là NHL thường gặp ở người trên 60 tuổi. Riêng ung thư hạch Hodgkin lại có hai đỉnh tuổi là thanh niên (20-30 tuổi) và người lớn tuổi (trên 55 tuổi).
• Tiền sử gia đình: Có người thân cấp một (cha mẹ, anh chị em) mắc ung thư hạch sẽ làm tăng nhẹ nguy cơ của bạn.
• Tiếp xúc với hóa chất: Một số nghiên cứu cho thấy việc tiếp xúc lâu dài với thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ có thể liên quan đến nguy cơ mắc NHL.

Chẩn đoán và xác định giai đoạn ung thư hạch

Để chẩn đoán chính xác ung thư hạch, bác sĩ sẽ cần thực hiện một quy trình gồm nhiều bước.

1. Thăm khám lâm sàng và xét nghiệm máu: Bác sĩ sẽ hỏi về các triệu chứng, kiểm tra các hạch sưng và các cơ quan khác. Xét nghiệm máu có thể cho thấy những bất thường về số lượng tế bào máu.
2. Sinh thiết hạch – “Tiêu chuẩn vàng”: Đây là bước bắt buộc và duy nhất để khẳng định chẩn đoán. Bác sĩ sẽ tiến hành một tiểu phẫu để lấy ra toàn bộ hoặc một phần lớn của hạch nghi ngờ. Mẫu mô này sau đó sẽ được các nhà giải phẫu bệnh phân tích để xác định có tế bào ung thư hay không và là loại lymphoma nào (Hodgkin hay không-Hodgkin, loại phụ nào).
3. Các xét nghiệm chẩn đoán hình ảnh để xác định giai đoạn: Sau khi có chẩn đoán, bác sĩ cần biết bệnh đã lan đến đâu (xác định giai đoạn). Các phương pháp phổ biến bao gồm chụp CT-scan, và đặc biệt là chụp PET/CT, phương pháp rất nhạy trong việc phát hiện các hạch và tổn thương do lymphoma ở khắp cơ thể.
4. Sinh thiết tủy xương: Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cần lấy một mẫu tủy xương ở xương chậu để kiểm tra xem ung thư đã lan đến tủy hay chưa.

Các phương pháp điều trị ung thư hạch hiệu quả hiện nay

Tin vui là ung thư hạch là một trong những loại ung thư đáp ứng tốt nhất với điều trị. Phác đồ sẽ phụ thuộc vào loại lymphoma, giai đoạn bệnh và thể trạng bệnh nhân.

1. Hóa trị: Đây là phương pháp điều trị nền tảng cho hầu hết các loại lymphoma. Hóa trị sử dụng các loại thuốc mạnh để tiêu diệt các tế bào ung thư. Thuốc thường được truyền qua đường tĩnh mạch theo từng chu kỳ. Các phác đồ hóa trị phổ biến bao gồm ABVD (cho Hodgkin) và CHOP (cho NHL).

2. Liệu pháp miễn dịch (bao gồm kháng thể đơn dòng): Đây là một cuộc cách mạng. Thay vì dùng hóa chất, liệu pháp này sử dụng các kháng thể được tạo ra trong phòng thí nghiệm để nhận diện và tấn công các dấu hiệu đặc hiệu trên bề mặt tế bào lympho B. Nổi tiếng nhất là Rituximab, khi kết hợp với hóa trị (tạo thành phác đồ R-CHOP), nó đã cải thiện đáng kể tỷ lệ chữa khỏi cho nhiều bệnh nhân NHL.

3. Xạ trị: Sử dụng tia năng lượng cao để tiêu diệt ung thư tại một vị trí cụ thể. Xạ trị thường được dùng sau hóa trị để củng cố kết quả điều trị ở những vùng hạch lớn ban đầu.

4. Liệu pháp nhắm trúng đích: Đây là các loại thuốc thế hệ mới, được thiết kế để tấn công vào các con đường phân tử hoặc đột biến gen cụ thể bên trong tế bào ung thư, ít ảnh hưởng đến tế bào lành.

5. Ghép tế bào gốc (tủy): Đây là một lựa chọn điều trị cường độ cao, thường dành cho những bệnh nhân bị tái phát hoặc không đáp ứng với các phương pháp ban đầu. Bệnh nhân sẽ được hóa trị liều rất cao để tiêu diệt toàn bộ tế bào ung thư, sau đó được truyền lại tế bào gốc của chính mình (tự thân) hoặc của người hiến tặng (dị thân) để phục hồi hệ thống tủy xương.

Dinh dưỡng chữa lành: Ung thư hạch nên ăn gì và kiêng gì?

Dinh dưỡng đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc hỗ trợ cơ thể dung nạp tốt hơn các phương pháp điều trị, duy trì thể trạng, tăng cường miễn dịch và thúc đẩy quá trình phục hồi.

Các nhóm thực phẩm nên ưu tiên bổ sung

Một chế độ ăn lành mạnh và cân bằng sẽ là nền tảng vững chắc. Bạn nên tập trung vào các nhóm thực phẩm sau:

• Protein chất lượng cao: Hóa trị có thể làm tổn thương các tế bào khỏe mạnh, do đó cơ thể cần nhiều protein hơn để sửa chữa và tái tạo. Bạn hãy ưu tiên các nguồn protein nạc như thịt gà bỏ da, cá, trứng, các sản phẩm từ đậu nành (đậu phụ), và các loại đậu đỗ.
• Rau củ quả đa sắc màu: Đây là nguồn cung cấp vitamin, khoáng chất và các chất chống oxy hóa dồi dào, giúp bảo vệ tế bào khỏi bị tổn thương và giảm viêm. Bạn hãy cố gắng ăn “cả cầu vồng” mỗi ngày.
• Chất béo lành mạnh: Axit béo Omega-3 có đặc tính chống viêm mạnh mẽ, rất có lợi cho người bệnh. Bạn có thể tìm thấy chúng trong các loại cá béo (cá hồi, cá thu), quả óc chó, hạt lanh, hạt chia, và dầu ô liu.
• Ngũ cốc nguyên hạt: Các loại như yến mạch, gạo lứt, bánh mì nguyên cám cung cấp năng lượng bền bỉ và chất xơ quan trọng cho sức khỏe đường ruột.
• Thực phẩm giàu probiotics: Hóa trị có thể làm xáo trộn hệ vi sinh vật đường ruột. Bổ sung các thực phẩm lên men tự nhiên như sữa chua không đường, kefir có thể giúp cân bằng lại hệ vi sinh vật này.

Các nhóm thực phẩm cần cẩn trọng và hạn chế

Bên cạnh đó, việc hạn chế một số thực phẩm có thể giúp giảm gánh nặng cho cơ thể.

• Thực phẩm chế biến sẵn, nhiều đường: Các loại đồ ăn nhanh, bánh kẹo ngọt, nước ngọt chứa nhiều calo rỗng và các chất có thể thúc đẩy tình trạng viêm.
• Thịt đỏ và thịt chế biến sẵn: Nên hạn chế tiêu thụ do có thể liên quan đến tình trạng viêm trong cơ thể.
• Chất béo không lành mạnh: Tránh các loại chất béo chuyển hóa (trans fat) có trong đồ ăn chiên rán công nghiệp, bánh quy, và hạn chế chất béo bão hòa từ mỡ động vật.

Lưu ý đặc biệt về an toàn thực phẩm

Trong quá trình điều trị, hệ miễn dịch của người bệnh có thể bị suy yếu, đặc biệt là tình trạng giảm bạch cầu hạt (neutropenia). Lúc này, nguy cơ nhiễm trùng từ thực phẩm tăng cao. Do đó, việc tuân thủ các nguyên tắc an toàn vệ sinh thực phẩm là cực kỳ quan trọng. Bạn cần đảm bảo:

• Ăn chín, uống sôi: Tránh hoàn toàn các loại thức ăn sống hoặc tái như gỏi cá, sushi, trứng lòng đào, thịt bò tái.
• Rửa sạch rau quả: Rửa kỹ rau củ quả dưới vòi nước chảy trước khi sử dụng.
• Tránh sữa và các sản phẩm từ sữa chưa tiệt trùng.

Lời kết

Ung thư hạch là một bệnh lý phức tạp nhưng không còn là một bản án vô vọng. Với sự tiến bộ vượt bậc của y học, đặc biệt là các liệu pháp miễn dịch và nhắm trúng đích, triển vọng điều trị cho bệnh nhân ung thư hạch đã trở nên tươi sáng hơn bao giờ hết. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu, chẩn đoán chính xác và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ là yếu tố tiên quyết. Song song đó, một chế độ dinh dưỡng khoa học, một tinh thần lạc quan và sự hỗ trợ từ gia đình sẽ là nguồn sức mạnh to lớn, giúp người bệnh đi qua hành trình điều trị một cách nhẹ nhàng và đạt được kết quả tốt nhất.